images

कुकुर र मान्छेको ३० हजार वर्ष पुरानो नाता

कुकुर र मान्छेको ३० हजार वर्ष पुरानो नाता

  • 451
    SHARES

  • कुकुर र मान्छेको ३० हजार वर्ष पुरानो नाता

    कुत्ते कमिने मै तेरा खुन पिजाउँगा’ धर्मेन्द्रको यो गर्जनले भारतमा तीन वर्षसम्म कुकुर खोरबाट वाहिर निस्केनन रे ! कुकुरसँग जोडिएको एउटा रमाइलो ठट्टा हो यो । यस्ता ठट्टाको लामो फेहरिस्त तपाईं थप्न सक्नुहुन्छ ।

    कुकुरलाई लिएर हाम्रा ठट्टा, गाली, ताली, उखान, लोक÷नीति कथा गनिसाध्य छैनन । थुप्रै भावुक कथा, उपन्यास, फिल्महरु लेखिएका र बनेका छन् कुकुरका बारेमा । मानिससँग सबैभन्दा लामो समयदेखि साथ रहेको प्राणी भएकोले गर्दा पनि होला धर्म संस्कृति लगायत हाम्रो आमदैनिकीमा  कुकुर जोडिएर आएको । जो छेउमा छ, जोसंग दिनरात उठबस छ, उसैको आनीबानी र स्वभाव नै त हाम्रो सामूहिक चेतनमा विविध बिम्ब बनेर आउने हो । खोतल्दै जाँदा फेला पर्छः मान्छे र कुकुरको यो सम्बन्धको कथा ३० हजार वर्ष अगाडिबाट आरम्भ भएको हो, जुनबेला मान्छे  सिकार खेल्दै फिरन्ते जीवन बाँच्थ्यो ।

    images images

    मान्छेको  सिकारी प्रतिस्पर्धी कम थिएनन् । त्यसमध्ये एक थियो जंगली ब्वाँसो । यी ताक पर्दा एक अर्काकै शिकार गर्थे । यही ब्वाँसो नै अहिले हाम्रो परिवारको अभिन्न सदस्य बनिसकेको छ । अर्थात नवपाषाण युगको त्यही ब्वाँसो नै मान्छेले ‘डोमेस्टिकेट’ गरेको कुकुर हो । ब्वाँसोबाट कुकुरसम्मको यो अपत्यारिलो यात्रा कम रोचक छैन ।

    तर त्यसबेला कुकुर अहिले जस्ता विविध आकार, स्वरुप, रंग, ढंगका थिएनन । ती भुक्दैन थिए । मालिक देख्दा खुसी भएर पुच्छर हल्लाउँदै थिए । काखमा लुटपुटिदैन थिए । किनभने त्यसबेलासम्म हामीले अहिले देखिरहेको कुकुरको स्वरुप नै अस्तित्वमा थिएन । यो नवपाषाण युगको समय थियो । मान्छे शिकारका लागि समूहमा यता उता भौतारिन्थे । मान्छेको  सिकारी प्रतिस्पर्धी कम थिएनन् । त्यसमध्ये एक थियो जंगली ब्वाँसो । यी ताक पर्दा एक अर्काकै शिकार गर्थे । यही ब्वाँसो नै अहिले हाम्रो परिवारको अभिन्न सदस्य बनिसकेको छ । अर्थात नवपाषाण युगको त्यही ब्वाँसो नै मान्छेले ‘डोमेस्टिकेट’ गरेको कुकुर हो । ब्वाँसोबाट कुकुरसम्मको यो अपत्यारिलो यात्रा कम रोचक छैन ।

    ब्वाँसोबाट कुकुर सम्मको उदविकासको यो यात्रामा मान्छेले जानेर÷नजानेर ‘इभोलुसनरी फोसर्’ को रुपमा जुन भूमिका खेल्यो, त्यो अद्वितीय हो । मान्छेले आफूले चाहेको निश्चित गुण र स्वभाव अनुरुपका बालीनाली वा पशुपंक्षीको विउ छानेर तिनैको वंश विस्तार गर्ने प्रक्रियालाई हामी ‘सेलेक्टिभ ब्रिडिङ’  भन्छौँ । यसमा हामी आफूले चाहेको र आफूलाई फाइदा हुने गुण भएको माउ छान्छौ र प्रजनन गराँउछौँ । बाबुआमाको गुण सन्तानमा सर्ने यो प्राकृतिक नियमको मान्छेले धेरै अगाडिदेखि प्रयोग गर्दै आएको छ । सेलेक्टिभ ब्रिडिङको यही प्रक्रियामार्फत लामो समय र केही पुस्ताको अन्तरालमा हामीले आफूले चाहेको गुण तथा स्वाभावको अन्नपात तथा पशुपंक्षीको विकास गर्छौं । डार्बिनले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘ओरिजिन अफ स्पेसिस’मा यस्तै डोमेस्टिकेशनको लामो चर्चा गरेका छन् । उनले हाम्रो वरिपरिकै र हामीले अभ्यास गर्दै आएको उदाहरणबाट प्राणीको उदविकास तथा प्रजातिकरण कसरी हुन्छ भन्ने देखाउन खोजेका हुन् । फ्याउरोबाट कुकुर जस्तै जंगली प्रजातिका अन्य पंक्षी तथा अन्नपातबाट हामीले कसरी लामो समयको अन्तरालमा तिनमा आफूले चाहेको गुण र स्वाभाव विकास गरायौँ भन्ने देखाएका छन् । उनले यसलाई कृतिम छनौट भन्छन् । अर्थात मान्छेले आफूले चाहेको गुणको नियन्त्रित र पूर्वानुमानित छनौट । उता प्रकृतिमा चाहिँ प्रकृति आफैँले यो छनौटको काम गर्छ जसलाई उनी प्राकृतिक छनौट भन्छन् । प्राणी उदविकास र प्रजातिकरणको ‘डार्बिनियन मेकानिजम’ यही हो ।

    यहाँ ब्वासोको कुकुरसम्म उदविकासको संयन्त्र (मेकानिजम) चाहिँ मान्छेले ‘सेलेक्टिभ ब्रिडिङ’ मार्फत गरेको कृतिम छनौट ।

    कुकुर क्यानिडे परिवारभित्रको प्राणी हो ।  फ्याउरो, स्याल, ब्वाँसो आदि यो परिवारभित्र पर्छन् । गतिशील र चलायमान जीवनशैली यो परिवारभित्रको बिशिष्ट स्वभाव हो ।  छोटो समयमा यिनले लामो यात्रा तय गर्न सक्छन् । ब्वाँसोले आफ्नो शिकारलाई लामो दुरीसम्म लखेटेर थकाउँछ र बल्ल झम्टन्छ । अझ सामूहिक साझेदारी ब्वाँसोको शक्ति हो । यसको यही सामूहिक सहकार्यको कारण कुनैबेला पृथ्वीमा यो समूह सबैभन्दा ठूलो माँसाहारी स्तनधारी मध्ये एक थियो ।  तर १५ देखि ३० हजार वर्ष भित्रको छोटो समयमा मान्छेको साथ÷संगत र उसको सेलेक्टिभ ब्रिडिङ मार्फत ४ करोड वर्षमा पनि प्राकृतिक छनौटले गर्न नसकेको उथलपुथल कुकरको उदविकासमा भएको छ ।

    १५ देखि ३० हजार वर्ष भित्रको छोटो समयमा मान्छेको साथ÷संगत र उसको सेलेक्टिभ ब्रिडिङमार्फत ४ करोड वर्षमा पनि प्राकृतिक छनौटले गर्न नसकेको उथलपुथल कुकरको उदविकासमा भएको छ ।

    ब्वाँसोबाट कुकुर सम्मको यात्रामा हामीले यसको शारीरिक अवयव देखि स्वाभावसम्ममा अकल्पनिय परिवर्तन गराएका छौँ । भुत्लाको रंग र गुणदेखि अस्थिपञ्जरसम्ममा सयौँ विविधता यो छोटो अबधिमा ल्याउन सकिएको छ ।

    शरीर मात्रै हैन, व्यवहारमा पनि उस्तै नाटकीय उदविकास भएको छ । उनीहरु मान्छेको आशय, आदेश, नियत मन समेत पढन सक्छन् । त्यति मात्रै हैन, केही परिस्थितिहरुमा उनीहरुले देखाउने संवेदना प्राणी जगतमा कुकुरको विशिष्ट छ । मान्छेको नजिकको नातेदार चिम्पान्जीभन्दा अझ मिहीनसंग कुकुरले मानवीय मनोविज्ञान खुट्याउन सक्छन् । अझ यो स्वभाव उदविकासको मात्रा बोध गर्न अझै जंगलमा रहेको ब्वाँसो र कुकुरको आनिबानीसंग तुलना गर्नुपर्छ ।

    अन्य प्राणी उदविकास ऐतिहासिक प्रक्रिया हो । प्राकृतिक छनौटले करोडौं वर्ष लगाएर प्राणीहरुमा सामान्य वा जटिल गुणात्मक परिवर्तन गराँउछ । यो लामो समयक्रम मान्छेको बोधगम्यता बाहिरको विषय हो । यो हाम्रो मष्तिस्कको सीमा हो । मान्छेको औसत जीवनकालको समयभन्दा केही तलमाथि  मात्रैको समयसीमा बुझ्न सक्ने गरी मात्रै हाम्रो मष्तिस्कको उदविकास भएको छ ।  त्यसैले उदविकासको सिद्धान्त पत्याउन र पचाउन गाह्रो हुन्छ । तर ‘डोमेस्टिकेसन’ का केही उदाहरणहरु मान्छेले बुझ्न र पत्याउन सक्ने समयकालमा भएका छन । कुकुर यसैको उदाहरण हो । त्यसमा पनि इङ्लिस बुलडग भन्ने कुकुरको एउटा जाति त जाति पछिल्लो सय वर्षको अवधिमा उदविकास भएको (गराइएको) हो ।

    कृषि क्रान्तिपूर्व मान्छेले घरपालुवा बनाएको एउटै प्राणी ब्वाँसो हो । यो निर्विवाद तथ्य हो । यो प्रक्रिया कहाँ र कहिले आरम्भ भयो भन्नेमा मात्रै केही मतभेदहरु छन । बेल्जियममा एक गुफामा मान्छेसंगै केही ब्वाँसोको समेत अस्थिपञ्जर भेटिएका छन् । ३१ हजार ७ सय वर्ष पुरानो यो अस्थिपञ्जर ब्वाँसोभन्दा केही भिन्न तर कुकुरसंग मिल्दो भेटिएको छ ।

    सन २००२ मा पिटर साभोलाइनेनको समूहले गरेको अनुसन्धानले याङ्जे नदी किनारलाई नै तोकेर नै ब्वाँसोलाई घरपालुवा बनाउने प्रक्रिया शुरु भएको दावी गरेका छन । सन् २०१३ मा भने उनकै समूहले कुकुरको सम्पूर्ण न्युक्लियर जिनोमको म्यापिङसहितको अध्यन गर्‍यो । यसले पनि दक्षिणी चीनमा ३२ हजार वर्ष पहिले ब्वाँसोको कुकुर बन्ने प्रक्रिया आरम्भ भएको ठहर गर्‍यो ।

    समय र स्थानको सन्दर्भमा आनुबंशिक प्रमाणहरु पनि निर्विवाद छैनन् । तर पछिल्लो समयमा केही सर्वसम्मत मतहरु आएका छन् । केही समय अगाडिसम्म पनि पूर्वी तथा मध्य एसिया नै घरपालुवा कुकुर आरम्भको संभावित क्षेत्र  मानिन्थ्यो ।  सन २००२ मा पिटर साभोलाइनेनको समूहले गरेको अनुसन्धानले याङ्जे नदी किनारलाई नै तोकेर नै ब्वाँसोलाई घरपालुवा बनाउने प्रक्रिया शुरु भएको दावी गरेका छन । सन् २०१३ मा भने उनकै समूहले कुकुरको सम्पूर्ण न्युक्लियर जिनोमको म्यापिङसहितको अध्यन ग¥यो । यसले पनि दक्षिणी चीनमा ३२ हजार वर्ष पहिले ब्वाँसोको कुकुर बन्ने प्रक्रिया आरम्भ भएको ठहर ग¥यो ।

     कहाँ आरम्भ भयो भन्ने कुरालाई थप अनुसन्धान नभएसम्म थाँती राखौँ । तर, मान्छेले शिकार गरेर सामूहिक भोजन पश्चात फ्याँक्ने उब्रिएको मासु÷सिनो जब ब्वाँसोको समूहले ढुक्न थाल्यो, ठिक यही बिन्दुबाट ब्वाँसो मान्छेको छेउछाउ लहसिन थाल्यो र कुकुर बन्ने प्रक्रियाको आरम्भ भयो भन्नेमा चाहिँ दुइमत छैन । फिरन्ते मान्छेको समूहलाई ब्वाँसोको समूहले त्यही लोभमा पछ्याउन थाल्यो । यो क्रममा उ एकाध पुस्ता मै मान्छेको चोटा मै चाहिँ पक्कै पुगेको हैन । बरु रहलपहल शिकार कुर्दै कुनबेला मान्छेले खाइसक्लान् भनेर निकै परबाट ढुक्न थाल्यो ।

    आरम्भमा मान्छेले यसलाई रुचाएन । यो कुरोमा शंकै छैन । सायद झटारो हान्यो होला, ढुङ्गा फाल्यो होला, नभाग्दा भालाले नै प्रहार ग¥यो होला । तर ढिट ब्वाँसो पछि लाग्न छाडेन । यसरी मान्छेको घरपालुवा बन्न डोमेस्टिकेशनको पहलकदमी ब्वाँसो आँफैले लियो ।  तर त्यसपछिका पुस्ताले मान्छेसंग अझ नजिक हुनका लागि मान्छे संगको  डर÷भय÷संकोचको मनोबैज्ञानिक अड्चन पार गर्नु पर्ने वा त्यसलाई नामेट नै पार्नुपर्ने बाध्यता थियो ।

    तुलनात्मक रुपमा मान्छेसंग घुलमिल हुन सक्ने स्वाभावको ब्वाँसाले आफ्नो बंश विस्तार गर्न सक्यो । यस्तो व्यवहार र शारिरक गुण भएकाहरु पछिल्ला पुस्ताहरुमा औषत संख्या बढ्न पुग्यो । मान्छेसंगको यो मित्रवत व्यवहार कुकुरतर्फ लम्कन बिकास भएको पहिलो गुण हुनुपर्छ । यो प्रक्रिया हज्जारौँ वर्ष चल्यो ।

    यसमा भने डार्बिनको प्राकृतिक छनौटले आफ्नो काम गर्‍यो । मान्छेसंग नजिक जान सक्ने, तुलनात्मक रुपमा बढी घुलमिल हुन सक्नेले बढी खाना खान पायो, उसको औसत आयु लामो भयो  र आफ्नो प्रजनन सामथ्र्यको पूर्ण उपयोग गर्न पायो । अर्थात तुलनात्मक रुपमा मान्छेसंग घुलमिल हुन सक्ने स्वाभावको ब्वाँसाले आफ्नो बंश विस्तार गर्न सक्यो । यस्तो व्यवहार र शारिरक गुण भएकाहरु पछिल्ला पुस्ताहरुमा औषत संख्या बढ्न पुग्यो । मान्छेसंगको यो मित्रवत व्यवहार कुकुरतर्फ लम्कन बिकास भएको पहिलो गुण हुनुपर्छ । यो प्रक्रिया हज्जारौँ बर्ष चल्यो । प्रत्येक पुस्तामा यो स्वाभाव बढ्दै गयो ।

    लामो समयपश्चात ब्वाँसोप्रति मान्छेको व्यवहारमा पनि परिवर्तन आयो । उसमा मान्छेले केही फाइदा देख्यो । ब्वाँसो–कुकुर पहरेदारको रुपमा काम लाग्ने गुण देख्यो मान्छेले । सुन्ने र सुँघ्ने तीब्र शक्ति भएको यो प्राणीले भइपरि आउने खतराको पूर्व संकेत दिन सक्ने देख्यो । आफ्नो झुण्डको परिधि बाहिर रहेर कुकुरले दिने यो संकेतको फाइदा त्यसबेला निकै हुनुपर्छ । हामीले मात्रै यसको स्वाभाव र गुणमा उदविकास गराएनौँ । सायद हाम्रो स्वाभाव र आचरण पनि यसै अनुरुप अनुकूलन हुँदै गयौँ ।

    १५ देखि १२ हजार वर्षअगाडि मान्छेले फिरन्ते जीवनशैली छाडेर स्थायी बसोबास शुरु गर्‍यो ।  शायद यसै समयबाट ब्वाँसोको कुकुर बन्ने प्रक्रिया झन तीब्र भयो ।

    १५ देखि १२ हजार वर्षअगाडि मान्छेले फिरन्ते जीवनशैली छाडेर स्थायी बसोबास शुरु ग¥यो ।  शायद यसै समयबाट ब्वाँसोको कुकुर बन्ने प्रक्रिया झन तीब्र भयो । साथै कुकुर र मान्छेको सम्बन्धमा सघनता आउन थाल्यो । विस्तारै दुबै एक अर्काका परिपुरक हुन थाले । यसलाई अर्काे घटनाले पनि सघायो ।

    १२ हजार बर्ष पहिले युरोप र एसियाको पर्यावरणमा ठूलो परिवर्तन आयो । हिमयुगको समाप्तिसंगै ध्रुवीय क्षेत्रको हिँउ पग्लन थाल्यो । योसंगै मान्छेको सिकार गर्ने तरिका बदलियो । यस पहिले मान्छेले हाते बन्चरो तथा भाला प्रयोग गरेर सिकार गथ्र्याे । यसमा मान्छे र सिकारबीच नजिक हुन जरुरी थियो ।

    १२ हजार वर्ष पछाडि युरोप र एसियामा सिकारको यो तरिकामा बदलाव आयो । सिकार गर्ने नयाँ प्रविधिको आविष्कार भयो –  मसिना ढुङ्गाको धारिलो हतियार बनाएर भालामा उन्ने र सिकारतर्फ हुर्‍याउने । यसले सिकार र सिकारी बीचको दुरी बढाएर सम्भावित खतरा टार्न सहयोग गर्‍यो । ठिक यहि समयमा कुकुर र मान्छे एक अर्काका परिपुरक हुन थाले । खासगरि घाइते सिकारलाई पछ्याउन र घेरा हाल्न कुकुरको सहयोग रह्यो । यही समय पश्चात मान्छेको आम दैनिकी र संस्कृतिमा कुकुर अभिन्न अंग भएर जोडिन थालेको हो ।

    १० हजार वर्ष यता आरम्भ भएको कृषि क्रान्तिले यो सम्बन्धको घनिष्ठता अर्काे तहमा पुग्यो  ।

    मान्छे र घरपालुवा ब्वाँसोको घनिष्ठ सम्बन्धको पहिलो स्पष्ट प्रमाण युरोपमा उत्तर पाषाण युगका गुफाहरुमा भेटिएका छन । कुकुरहरुको केही चिहान त्यहाँ भेटिएको छ । जर्मनीमा १४ हजार वर्ष पुरानो एक चिहानमा कुकुरलाई पनि मान्छेसंगै गाडिएको छ । यस समय यता रुस तथा बेल्जियममा समेत त्यस्ता अवशेष भेटिएका छन् । १२ हजार वर्ष यता पश्चिम एसियाका चिहानहरुमा कुकुर प्रशस्त भेटिएका छन् ।

    ८ हजार वर्ष यता युरेशिया र उत्तरी अमेरिकाको धेरै क्षेत्रमा यसको व्यापक अवशेष देखिएको छ । ५२ सय वर्ष अगाडि मेक्सिको तथा सहारा अफ्रिकाको कृषि समाजमा तथा दक्षिण पूर्वी एशियामा ४२ सय वर्ष अगाडिबाट यसको प्रचुर प्रयोग देखिन्छ ।  दक्षिण अमेरिकामा भने कुकुरको प्रयोग देखिएको १ हजार वर्ष अगाडि मात्रै हो ।

    एकअर्कासंग घृणा र भयको सम्बन्ध रहेको मान्छे र ब्वाँसोको यो सम्बन्ध आपसी प्रेम र सहअस्तित्वसम्मको यो यात्रा अन्य जनावर ‘डोमेस्टिकेशन’को सन्दर्भमा अद्वितीय हो । ‘अनवेलकम्ब्ड गेस्ट’को रुपमा जुठेल्नोको जुठोपुरो खाँदै आरम्भ भएको यो यात्रामा कुकुर हामीले पुज्ने स्वरुपसम्म पुगेको छ ।

    एकअर्कासंग घृणा र भयको सम्बन्ध रहेको मान्छे र ब्वाँसोको यो सम्बन्ध आपसी प्रेम र सहअस्तित्वसम्मको यो यात्रा अन्य जनावर ‘डोमेस्टिकेशन’को सन्दर्भमा अद्वितीय हो । ‘अनवेलकम्ब्ड गेस्ट’को रुपमा जुठेल्नोको जुठोपुरो खाँदै आरम्भ भएको यो यात्रामा कुकुर हामीले पुज्ने स्वरुपसम्म पुगेको छ । सुख, दुःखका हर संबेदना तपाईंसंग बाँड्दै मायालु भएर पुच्छर हल्लाउने वा तपाईंको काखमा लुटपुटिने यो प्राणी कुनैबेला जंगलमा तपाँइलाई नै झम्टने भयानक ब्वाँसो थियो । यो लामो सहकार्यमा र आत्मिय सहसम्बन्धमा यो तथ्य हामी बिर्सन्छौँ । यो विगत जान्न जरुरी छ, सम्झन जरुरी छैन ।

     

    images
    images
    images
    images
    images
    images
    शनिवार, कार्तिक २९ २०७७०२:५०:२९

    अनलाइनपाना डेस्क

    नेपाल सरकारको कानून, प्रेस काउन्सिल, सूचना विभाग र नेपाल पत्रकार महासंघका आचारसंहीता तथा विधान लगायतमा उल्लेखित नीति नियमको पालना गर्दे समाजमा उत्तरदायी पत्रकारिताको जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्ने प्रतिवद्धता सहित सुसूचित नेपालको चित्र स्लोगन राखि अनलाइनपाना डटकम २०७२ चेत्र ०८ गतेदेखि सञ्चालानमा छ । हाम्रो अनलाइन मिडिया अन्तर्गत प्रकाशन, प्रशारण हुने समाचारहरु देश, जनता, समाज र हरेक नागरिकको जीवनहरुसंग जवाफदेही हुनेछन् । ‘सम्पूर्ण विचार, समाचार र सूचनाहरु जनताको हितमा मात्र प्रयोग हुने विश्वास दिलाउछौं ।

    सम्बन्धित समाचार
    विशेष सबै
    विचार सबै